Erasmus in Dordrecht

door Paul Seesink (Dordtse Rotterdammert)

Een bekend citaat van Desiderius Erasmus Roterodamus siert sinds 2017 een gevel op de Dordtse Stadswerven. Aan de Werf van Gips bevindt zich in het trasraam van een woning een grote hardstenen gedenkplaat met het adagium van Erasmus “Heel de wereld is mijn vaderland”. Als Rotterdammer met een natuurlijke interesse in deze Rotterdamse schrijver, theoloog en humanist, dringt bij ons het ‘wie, wanneer en waarom?’ op.
Wij bezoeken de eigenaren-bewoners van de woning.

Gevelstenen
Op Werf van Gips 316 lieten Marieke Hoekstra, docent aan Avans Hogeschool en Jasper Meijer, projectdirecteur Nieuw Amphia en bedrijfsmanager Amphia Ziekenhuis, daar hun huis bouwen. Wandelend door de Dordtse binnenstad troffen ze veel gevelstenen aan. Opvallend genoeg altijd op oude gevels. Geïnspireerd daardoor wilden zij een eigentijds steentje bijdragen aan dit oude gebruik. Hun woning kwam gereed in 2017 en is voorzien van een hardstenen trasraam. Een 73 cm hoog plint, als overgang van de geglazuurde bakstenen gevel naar de bestrating. De plint toont nu een 125 cm brede gevelsteen in hetzelfde materiaal.

Citaat
Moeilijk was het om een aansprekend, kort, maar krachtig citaat te vinden. Eerder zochten Marieke en Jasper dat bij uitspraken van Dordtse schrijvers. Uiteraard ook bij Top Naeff. Er werden genoeg citaten gevonden, maar helaas voldeden ze niet aan hun wensen. Daarnaast hadden Engelstalige quotes niet hun voorkeur. Als Rotterdammers kwamen zij uiteindelijk bij de zestiende-eeuwse Erasmus uit. Deze grote schrijver en vertaler had al een lange tijd de belangstelling van Marieke. Het zichtbare bewijs staat op haar wandkast. Een kleine bronzen Erasmus-buste van de bekende Haarlemse beeldhouwer en medailleur Eric Claus *1936.

Voorbeeld
Erasmus verdiepte zicht in andermans standpunten om van hen te leren. Dogmatisme en fundamentalisme wees hij af. Erasmus had ook niets met fanatisme. Hij pleitte voor geweldloos burgerschap. Hij streefde naar de vorming en scholing van echte wereldburgers. Naar mensen die uitgaan van een vrije gedachtewisseling; die kritisch denken en tolerant zijn. Die respect en verantwoordelijkheid tonen voor de medemens en zijn omgeving. Rechtvaardigheid, vrede en geweldloosheid waren Desiderius Erasmus’ idealen. Dit alles, wat wij nu in Nederland, in Europa nodig hebben om tot een leefbare multiculturele samenleving te komen, spreekt Marieke en Jasper aan. Na bijna 600 jaar kan Erasmus iedereen tot voorbeeld zijn.

In steen gebeiteld
Hoewel Erasmus Roterodamus zelfs in zijn ondertekeningen liet blijken een Rotterdammer te zijn, voelde hij zich toch een echte wereldburger. De Dordtse wijk Stadswerven ligt aan een druk waterkruispunt. De stroom van de Beneden Merwede gaat daar over in de Oude Maas en De Noord. Van daaruit is de hele wereld bereikbaar. Ook dat meegewogen kwamen Marieke en Jasper op Erasmus’ uitspraak ‘Heel de wereld is mijn vaderland’; “Quævis terra patria” (Adagio 1193).

In een brief van 1 februari 1523 schreef Erasmus aan de Brugse Humanist en priester Marcus Laurinus: “Me velle civem esse totius mundi, non unius oppidi”; Ik wil burger zijn van de hele wereld, niet van één stad. Hij zag heel Europa als zijn vaderland.

Mogelijk werd deze vertaler van oude handschriften tijdens zijn werk geïnspireerd door de Romeinse filosoof Seneca. Die schreef in zijn brief 28: “Non sumuni angula natus, patria mea totus hic mundus est”; Ik ben niet voor één uithoek geboren, deze hele wereld is mijn vaderland.

Statenbijbel
Dordrecht is onder meer bekend van de Statenbijbel van 1637. Interessant is dat de Statenvertalers werkten met de zgn. ‘Textus receptus’ van Erasmus. Hij publiceerde tussen 1516 en 1535 vijf edities, waarvoor hij veel Griekse handschriften had verzameld. Na jaren studie en vertaalwerk moest de bijbelbiograaf, die ijverde voor kritische bijbellezers, concluderen dat de katholieke bijbel, de Vulgaat, helaas veel fouten en vervalsingen bevatte. Dat werd door Rome niet in dank afgenomen. Op het Concilie van Trente (1545-1563) werden in 1546 onder leiding van paus Paulus III teksten van Erasmus tot verboden lectuur verklaard en de Vulgaat tot maatgevende bijbel uitgeroepen. Erasmus was een dwarsdenker en voor de Rooms-Katholieke Kerk een dwarsligger. Hoewel hij daartegen geprotesteerd zou hebben, wordt deze filoloog nu beschouwd als de voorloper van de reformatie die in 1517 begon met het protest van Maarten Luther tegen de leer van de Rooms-Katholieke Kerk. Misschien zou de Rotterdamse theoloog nu een remonstrant kunnen zijn.

Erasmus in Dordrecht
Dankzij Marieke Hoekstra en Jasper Meijer is, na bijna 500 jaar, Erasmus ook in Dordrecht zichtbaar. Het citaat dat zij kozen is nu niet alleen in neonletters te zien op de gevel van de Rotterdamse Centrale Bibliotheek, maar staat ook voor altijd binnen de oudste stad van het toenmalige graafschap Holland in steen gebeiteld. Dordrecht, dat door authentieke Maasstadbewoners ook wel Rotterdam-Zuid-Zuid wordt genoemd.

De videoreportage is van Paul Seesink is hier te vinden.

De muts van Erasmus past ons allemaal

“Man met boek, in mantel en muts. En dan vooral die muts.” Dit laat Sandra Langereis Desiderius Erasmus over zichzelf zeggen, op het moment dat zij de grote denker sprekend opvoert, in de vuistdikke biografie die zij over de Rotterdamse filosoof heeft geschreven. Erasmus was ruim vijfhonderd jaar geleden een van de eerste geleerden die probeerde te leven van zijn pen. Daartoe bediende hij zich volop van marketing, zoals we dat nu noemen. Onder meer door portretten te laten maken en te verspreiden onder invloedrijke personen. Zoals het bekende portret door Hans Holbein, waarop we Erasmus zien als het ideaaltype van de geleerde.

‘De man die het klooster ontvluchtte maar zich ook aan de universiteiten niet thuis voelde’

Langereis wil ons losrukken van dit zelfgemaakte beeld van Erasmus als een geleerde met innerlijke rust en controle over zijn leven. Zij laat de man achter het beeld zien. De man die het klooster ontvluchtte maar zich ook aan de universiteiten niet thuis voelde. Die altijd op zoek was naar geld, maar toch meer waarde hechtte aan zijn intellectuele onafhankelijkheid. De Europese denker die zijn tijdgenoten wilde leren om zelf te studeren en zelf na te denken, maar verstrikt raakte in de theologische en politieke discussies in zijn tijd. Omdat hij weigerde te kiezen tussen de corrupte katholieke kerk en het dogmatische protestantisme.

Scherpe ironie en bijtende humor

“Wijd model met brede omslag. Diepzwart. Die muts heb ik me echt heel slim toegeëigend”, zo laat Sandra Langereis Erasmus verder vertellen. Het is een vreemde stijlfiguur om het onderwerp van een biografie zo op te voeren, niet in zijn eigen woorden, maar in die van de biografe. Het is niet de enige vrijpostigheid die Langereis zich toestaat. Op de omslag van deze prachtige biografie staat niet het klassieke beeld van Erasmus, maar een recent portret door Neel Korteweg, waarin we Erasmus zien als een mooie jongeman in klaprozenhemd. Het enige herkenbare is de muts, maar dat is ook voldoende.

De AdagiaNovum Instrumentum en vooral Lof der Zotheid (1511), het waren ware bestsellers. De laatste is een bijtende satire waarin Erasmus iedereen met macht en aanzien genadeloos op de hak nam en wilde onderzoeken hoe je de waarheid kon vertellen met een grap. Gehuld in de mantel van Vrouwe dwaasheid voedde de filosoof zijn lezers op in de regels van het literaire spel, waarin je de dwaasheid kon opvoeren om te vertellen wat elders niet mocht worden gezegd. Langereis noemt Erasmus zelfs de ‘oervader van het Nederlandse cabaret’. Met scherpe ironie en bijtende humor kon volgens hem de waarheid worden verteld.

Erasmus als een ideaalbeeld

Ik voel me wel wat bezwaard om alle Erasmianen de lijvige biografie van Sandra Langereis aan te raden – we zijn allemaal druk en hebben weinig tijd. Maar toch doe ik het, omdat het leven en werk van onze naamgever ons nog altijd kunnen inspireren. In een tijd waarin we moeten nadenken over de positie van de universiteit in de samenleving. Over het doen van onderzoek in opdracht en tegelijk het behoud van de academische onafhankelijkheid. De discussie of de universiteit een vrijplaats zou moeten zijn waar alle    opvattingen kunnen worden verkondigd, of dat er ook waarden zijn die de academische vrijheid beperken.

‘Het iconische beeld van Erasmus als onafhankelijke en humorvolle geest, het is een ideaalbeeld, dat de meester ook zelf nastreefde, zonder daar ooit volledig aan te kunnen voldoen’

Zoals Erasmus in Lof der Zotheid Vrouwe dwaasheid opvoert om te spreken over de dwaasheid, zo voert Sandra Langereis de literaire figuur van ‘Erasmus’ op om hem te laten spreken over de ‘ware’ Erasmus. Die moet huilen om het portret van Neel Korteweg, over zichzelf als mooie jongeman in klaprozenhemd: “Ik ben het wel. Maar ik was Erasmus nog niet. Ik draag alvast mijn muts.” Het iconische beeld van Erasmus als onafhankelijke en humorvolle geest, het is een ideaalbeeld, dat de meester ook zelf nastreefde, zonder daar ooit volledig aan te kunnen voldoen. Een mooi streven. De muts van Erasmus past ons allemaal.

prof. dr Peter van den Dungen (onder meer 25 jaar lang coördinator van het Internationale Netwerk Musea voor Vrede)

Erasmus dwarsdenker wordt uitgegeven door Uitgever De Bezige Bij

ISBN 9789403120317 –  784 pagina’s   /   Prijs € 39,99 / e-book € 13,99

Kamerlid Ronald van Raak stapt met Erasmus in de hand over van Den Haag naar Woudestein

Na 21 jaar keert SP-Kamerlid Ronald van Raak terug naar zijn alma mater. Hij wordt hoogleraar Erasmiaanse waarden bij de Erasmus School of Philosophy. Dinsdag nam hij afscheid van de Tweede Kamer.

Ronald van Raak nam dinsdag afscheid van de Tweede Kamer, waar hij vijftien jaar lid was van de SP-fractie. Hij wordt bijzonder hoogleraar Erasmiaanse waarden bij de Erasmus School of Philosophy (ESPhil). Als langstzittend vertrekkend Kamerlid mocht hij de Kamer toespreken, daarbij had hij een portret van Erasmus in de hand. “Beelden die van je gemaakt worden, moet je niet te serieus nemen.”

Lees verder op erasmusmagazine.nl.

10e Lof der Zotheidspeld voor Dick Couvée

Het Comité Erasmus, Icoon van Rotterdam , heeft de 10e Lof der Zotheidspeld toegekend aan Dick Couvée, dominee van de Pauluskerk. De uitreiking van de speld die gewoonlijk plaatsvindt op 28 oktober, de verjaardag van Erasmus, is in verband met de Covid-19 maatregelen naar dit jaar verplaatst.

Het werk van Dick Couvée wordt gekenmerkt door een uitzonderlijke combinatie van barmhartigheid en waardigheid. Met een beperkt aantal beroepskrachten en honderden vrijwilligers voorziet de Pauluskerk onder zijn leiding in het centrum van Rotterdam daklozen, drugsverslaafden en illegale vluchtelingen van opvang en hulp. Terwijl mensen zo tot rust kunnen komen en hun ergste noden worden gelenigd, biedt de Pauluskerk talloze activiteiten om levenskracht te versterken.

Het Comité Erasmus reikt de Lof der Zotheidspeld jaarlijks uit aan een Rotterdammer die zich in de geest van Erasmus heeft ingezet voor de samenleving en een lans heeft gebroken voor tolerantie, onderwijs en satire. Sinds 2011 hebben de volgende personen de onderscheiding ontvangen:

2011 Gyz la Rivière
2012 Arie van der Krogt
2013 Manuel Kneepkens
2014 Inez Weski
2015 Loes Luca
2016 Henk Oosterling
2017 Carrie Jansen
2018 Hugo Borst
2019 Fidan Ekiz​
2020 Dick Couvée

Voor meer informatie over de toekenning van deze 10e Lof der Zotheidspeld kunt u contact opnemen met Mw. Irene Smit, van het Comité Erasmus, Icoon van Rotterdam, tel. 06 – 1318 4361, e-mail: ireneacsmit@gmail.com

Erasmus dropjes!

Uit recent onderzoek door onderzoeksbureau Kien blijkt dat ruim 61 procent van de inwoners van Rotterdam niet of nauwelijks weten wie Erasmus was. Dat was aanleiding voor Olaf Ouwerkerk om een Erasmus Dropje te ontwikkelen, een smakelijke geschiedenisles in de vorm van een dropje, om het gedachtegoed van Erasmus te doen herleven en als zacht zoet eerbetoon.
Het dropje heeft de vorm van het standbeeld van Erasmus dat naast de Laurenskerk in Rotterdam staat, op een steenworp afstand van zijn ouderlijk huis. Elk doosje is gevuld met 160 gram heerlijke zacht/ zoete Erasmus dropjes. De dropjes zijn 100% vegetarisch.
Ze zijn te koop bij R’dam Tourist Information, Donner, KEET, Foodelicious en R’dams Warenhuis. Grote aantallen zijn te bestellen via info@rotterdammertjes.com

Op 3 augustus werd het eerste doosje met dropjes tijdens de Opening van het Academisch Jaar van de Erasmus Universiteit uitgereikt aan de nieuwe voorzitter College van Bestuur prof. dr Ed Brinksma.

Op naar meer bekendheid van onze beroemdste burger!