Verslag van Erasmusweek 2021 in Rotterdam

Het Comité Erasmus, Icoon van Rotterdam, heeft de 11e Lof der Zotheidspeld toegekend aan wetenschapper en columnist Rosanne Hertzberger. In haar columns weet Hertzberger een scherpe en kwetsbare opstelling te verzachten met humor. Volgens het Comité Erasmus treedt ze daarmee in de voetsporen van Erasmus. Ze ontving de Lof der Zotheidspeld op donderdag 28 oktober, de verjaardag van Erasmus, uit handen van wethouder Said Kasmi in de Burgerzaal van het Rotterdams stadhuis.

Ook de winnaar van de 10e Lof der Zotheidspeld, Dick Couvée, ontving zijn speld op deze dag van de wethouder. Vorig jaar werd de uitreiking uitgesteld vanwege Covid. Couvée nam vorig jaar afscheid als dominee van de Pauluskerk. Zijn inzet voor daklozen, verslaafden en illegale vluchtelingen wordt gekenmerkt door een uitzonderlijke combinatie van barmhartigheid en waardigheid, aldus het Comité.

Het Comité Erasmus reikt de Lof der Zotheidspeld jaarlijks op de verjaardag van Erasmus uit aan een persoon die zich in de geest van Erasmus heeft ingezet voor de samenleving en een lans heeft gebroken voor tolerantie, onderwijs en satire. 

De uitreiking van de spelden vond plaats tijdens de Erasmusweek, waarin tal van activiteiten plaatsvonden die zijn geïnspireerd door het gedachtegoed van de beroemde Rotterdammer. Dit jaar stonden naast de uitreiking onder meer op het programma: een Erasmuswandeling, een lunchconcert in de Laurenskerk, een symposium over burgerschapsonderwijs, gastlessen door leerlingen van het Erasmiaans Gymnasium op Rotterdamse basisscholen, de presentatie van het laatste boek in de indrukwekkende serie Brieven van Erasmus waarin zijn complete correspondentie in het Nederlands is gepubliceerd, de Human Library en de mogelijkheid echte boeken en brieven uit de privé collectie van Erasmus te bewonderen in de kluis van de Bibliotheek Rotterdam.

In volgend overzicht zijn per activiteit enkele teksten van de lezingen te vinden.

woensdag 27 okt.  

CONFERENTIE BURGERSCHAP: VAN WOORDEN NAAR DADEN

De Tweede Kamer wil dat scholen meer aan burgerschap doen. Rotterdam geeft burgers via 39 wijkraden een stem en er zijn steeds meer burgerschapsinitiatieven in de stad. 

Wat betekent burgerschap voor het onderwijs, de wijken, de sport, de maatschappij als geheel. Wat zijn goede manieren van aanpak? Hoe meedoen? Want burgerschap is een kwestie van Doen.

Met Ronald van Raak (hoogleraar Erasmiaanse waarden EUR en voormalig Tweede Kamerlid), Bram Eidhof (gepromoveerd op Burgerschapsonderwijs), Irene de Kort (VO-raad), Marcel De la Haije (Stadsmarinier racisme, discriminatie en inclusie) en vele anderen.

Org.: Stichting Huis van Erasmus.

Voor burgerschap: www.huisvanerasmus.nl 

donderdag 28 okt.  

ERASMUS VOOR DE KLAS 

Vanaf 12.00 u. gingen 189 eersteklassers weer vanuit het Erasmiaans gymnasium met een Erasmusles terug naar groep 8 van hun basisscholen.

Zo leren elk jaar 3.500 kinderen Erasmus kennen. Nu, bij deze 13e keer, al 45.500 kinderen!

22 eersteklassers konden of mochten geen Erasmusles op hun basisschool presenteren. Zij maakten een Erasmuswandeling met mw Gré Ploeg van de stg Erasmushuis Rotterdam.

Org: Erasmiaans Gymnasium en Stichting Erasmushuis Rotterdam.

UITREIKING Lof der Zotheidspelden 2020 en 2021

in de Burgerzaal van het stadhuis 

Klik hier voor de volledige tekst.

Lof der Zotheidslezing Tussen barmhartigheid en intolerantie 

door dr John Tholen, conservator Erasmuscollectie. Armoede was in Erasmus’ tijd overal zichtbaar. Ook in zijn werken zien we hiervan voorbeelden die uit de praktijk zijn gegrepen. Barmhartigheid jegens mensen in moeilijke omstandigheden was voor Erasmus een belangrijke christelijke waarde. Vroegmoderne bronnen laten echter ook de dunne scheidslijn zien tussen barmhartigheid en intolerantie.

De Lof der Zotheidspelden werden uitgereikt door de heer Said Kasmi, wethouder Onderwijs, Cultuur en Toerisme van Rotterdam.

Tekst lezing wethouder Saïd Kasmi

Steven Lamberts, Rosanne Hertzberger en Dick Couvée

Tekst dankwoord Dick Couvée

Klik hier voor de volledige tekst.

vrijdag 29 okt.  

PRESENTATIE VAN DE VOLLEDIGE CORRESPONDENTIE VAN ERASMUS in het Nederlands

Vanaf 17.00 uur in de aula van het Bibliotheektheater Rotterdam.

Klik hier voor de volledige tekst.

zaterdag 30 okt.

ERASMUS UIT DE KLUIS

vanaf 12.00 u. (en daarna elke 15 minuten) in de Erasmuszaal van bibliotheek Rotterdam (3e etage).

Bibliotheek Rotterdam beheert de grootste Erasmuscollectie ter wereld die o.a. zo’n 3.000 oude boeken met teksten van Erasmus bevat. Sommige boeken zijn zelfs gedrukt tijdens Erasmus’ leven rond het jaar 1500. Tijdens de inloop-presentaties liet dr John Tholen, conservator van de collectie, in 15 min. enkele bijzondere boeken zien.  

Org: Bibliotheek Rotterdam.

THE HUMAN LIBRARY 

vanaf 13.30 u in de hal van bibliotheek Rotterdam (tot 17.00 u)

In de Human Library worden geen boeken, maar mensen gelezen. Interessante mensen, die men in het dagelijks leven niet snel spreekt.

Durft u het aan om uw ‘vooroordeel’ te ontmoeten? De Human Library is een concept van Deense oorsprong, dat mensen met elkaar in contact brengt om zo vooroordelen te onderzoeken en tegen te gaan. Net als in een gewone bibliotheek waar boeken toegang geven tot onbekende werelden, biedt de Human Library bezoekers e mogelijkheid in de belevingswereld van een ander te stappen. 

Op een hele simpele manier: door onbevangen met elkaar in gesprek te gaan.

zondag 31 okt.

FILOSOFIE WORKSHOP “Erasmus dwarsdenker”  

om 14.00 u. in de Desideriuszaal (1e etage) van bibliotheek Rotterdam door dr Jan de Bas / cultuurhistoricus.

In deze workshop staat de Rotterdamse denker en schrijver Desiderius Erasmus centraal. Aan de hand van het boek van Sandra Langereis (2021) Erasmus Dwarsdenker werd nagegaan wat dit dwarse denken inhield. Met aandacht voor de betekenis van Erasmus voor Rotterdam en de filosofie. We lazen fragmenten uit de bekendste werken van Erasmus, keken naar videobeelden en spraken met elkaar over de relatie tussen Erasmus en onze levens.

‘Erasmus, dwarsdenker’ is beste historische boek van afgelopen jaar

De biografie ‘Erasmus, dwarsdenker’ van Sandra Langereis heeft zondag 31 oktober de Libris Geschiedenis Prijs gewonnen. Desiderius Erasmus leefde van 1466 tot 1536 en werd geboren in Rotterdam. Nu, bijna 450 jaar na zijn dood, maakt een van de grootste denkers die Rotterdam gekend heeft nog altijd een diepe indruk. Volgens de jury “een boek dat je omverblaast”.

De prijs werd uitgereikt door juryvoorzitter en oud-Kamervoorzitter Khadija Arib in het NPO Radio 1-programma OVT. In het juryrapport staat dat het winnende boek is gebaseerd op briljant wetenschappelijk onderzoek.

De winnende auteur zei in haar dankwoord vooral blij te zijn voor de schrijver en humanist Erasmus zelf: “Hij verdient deze aandacht, want wij kennen hem eigenlijk niet in Nederland. Erasmus hield zich met onderwerpen bezig die ook nu actueel zijn”. Hij ijverde voor goed onderwijs, een vredige samenleving, vrijheid van meningsuiting, tolerantie, respect voor andersdenkenden en zelf denken.

Geschiedenis Prijs
De Libris Geschiedenis Prijs is een onderscheiding die jaarlijks wordt uitgereikt, vergezeld van een prijsbedrag van 20.000 euro. Met de prijs worden historische werken gelauwerd die een algemeen publiek aanspreken.

Erasmus in Dordrecht

door Paul Seesink (Dordtse Rotterdammert)

Een bekend citaat van Desiderius Erasmus Roterodamus siert sinds 2017 een gevel op de Dordtse Stadswerven. Aan de Werf van Gips bevindt zich in het trasraam van een woning een grote hardstenen gedenkplaat met het adagium van Erasmus “Heel de wereld is mijn vaderland”. Als Rotterdammer met een natuurlijke interesse in deze Rotterdamse schrijver, theoloog en humanist, dringt bij ons het ‘wie, wanneer en waarom?’ op.
Wij bezoeken de eigenaren-bewoners van de woning.

Gevelstenen
Op Werf van Gips 316 lieten Marieke Hoekstra, docent aan Avans Hogeschool en Jasper Meijer, projectdirecteur Nieuw Amphia en bedrijfsmanager Amphia Ziekenhuis, daar hun huis bouwen. Wandelend door de Dordtse binnenstad troffen ze veel gevelstenen aan. Opvallend genoeg altijd op oude gevels. Geïnspireerd daardoor wilden zij een eigentijds steentje bijdragen aan dit oude gebruik. Hun woning kwam gereed in 2017 en is voorzien van een hardstenen trasraam. Een 73 cm hoog plint, als overgang van de geglazuurde bakstenen gevel naar de bestrating. De plint toont nu een 125 cm brede gevelsteen in hetzelfde materiaal.

Citaat
Moeilijk was het om een aansprekend, kort, maar krachtig citaat te vinden. Eerder zochten Marieke en Jasper dat bij uitspraken van Dordtse schrijvers. Uiteraard ook bij Top Naeff. Er werden genoeg citaten gevonden, maar helaas voldeden ze niet aan hun wensen. Daarnaast hadden Engelstalige quotes niet hun voorkeur. Als Rotterdammers kwamen zij uiteindelijk bij de zestiende-eeuwse Erasmus uit. Deze grote schrijver en vertaler had al een lange tijd de belangstelling van Marieke. Het zichtbare bewijs staat op haar wandkast. Een kleine bronzen Erasmus-buste van de bekende Haarlemse beeldhouwer en medailleur Eric Claus *1936.

Voorbeeld
Erasmus verdiepte zicht in andermans standpunten om van hen te leren. Dogmatisme en fundamentalisme wees hij af. Erasmus had ook niets met fanatisme. Hij pleitte voor geweldloos burgerschap. Hij streefde naar de vorming en scholing van echte wereldburgers. Naar mensen die uitgaan van een vrije gedachtewisseling; die kritisch denken en tolerant zijn. Die respect en verantwoordelijkheid tonen voor de medemens en zijn omgeving. Rechtvaardigheid, vrede en geweldloosheid waren Desiderius Erasmus’ idealen. Dit alles, wat wij nu in Nederland, in Europa nodig hebben om tot een leefbare multiculturele samenleving te komen, spreekt Marieke en Jasper aan. Na bijna 600 jaar kan Erasmus iedereen tot voorbeeld zijn.

In steen gebeiteld
Hoewel Erasmus Roterodamus zelfs in zijn ondertekeningen liet blijken een Rotterdammer te zijn, voelde hij zich toch een echte wereldburger. De Dordtse wijk Stadswerven ligt aan een druk waterkruispunt. De stroom van de Beneden Merwede gaat daar over in de Oude Maas en De Noord. Van daaruit is de hele wereld bereikbaar. Ook dat meegewogen kwamen Marieke en Jasper op Erasmus’ uitspraak ‘Heel de wereld is mijn vaderland’; “Quævis terra patria” (Adagio 1193).

In een brief van 1 februari 1523 schreef Erasmus aan de Brugse Humanist en priester Marcus Laurinus: “Me velle civem esse totius mundi, non unius oppidi”; Ik wil burger zijn van de hele wereld, niet van één stad. Hij zag heel Europa als zijn vaderland.

Mogelijk werd deze vertaler van oude handschriften tijdens zijn werk geïnspireerd door de Romeinse filosoof Seneca. Die schreef in zijn brief 28: “Non sumuni angula natus, patria mea totus hic mundus est”; Ik ben niet voor één uithoek geboren, deze hele wereld is mijn vaderland.

Statenbijbel
Dordrecht is onder meer bekend van de Statenbijbel van 1637. Interessant is dat de Statenvertalers werkten met de zgn. ‘Textus receptus’ van Erasmus. Hij publiceerde tussen 1516 en 1535 vijf edities, waarvoor hij veel Griekse handschriften had verzameld. Na jaren studie en vertaalwerk moest de bijbelbiograaf, die ijverde voor kritische bijbellezers, concluderen dat de katholieke bijbel, de Vulgaat, helaas veel fouten en vervalsingen bevatte. Dat werd door Rome niet in dank afgenomen. Op het Concilie van Trente (1545-1563) werden in 1546 onder leiding van paus Paulus III teksten van Erasmus tot verboden lectuur verklaard en de Vulgaat tot maatgevende bijbel uitgeroepen. Erasmus was een dwarsdenker en voor de Rooms-Katholieke Kerk een dwarsligger. Hoewel hij daartegen geprotesteerd zou hebben, wordt deze filoloog nu beschouwd als de voorloper van de reformatie die in 1517 begon met het protest van Maarten Luther tegen de leer van de Rooms-Katholieke Kerk. Misschien zou de Rotterdamse theoloog nu een remonstrant kunnen zijn.

Erasmus in Dordrecht
Dankzij Marieke Hoekstra en Jasper Meijer is, na bijna 500 jaar, Erasmus ook in Dordrecht zichtbaar. Het citaat dat zij kozen is nu niet alleen in neonletters te zien op de gevel van de Rotterdamse Centrale Bibliotheek, maar staat ook voor altijd binnen de oudste stad van het toenmalige graafschap Holland in steen gebeiteld. Dordrecht, dat door authentieke Maasstadbewoners ook wel Rotterdam-Zuid-Zuid wordt genoemd.

De videoreportage is van Paul Seesink is hier te vinden.

De muts van Erasmus past ons allemaal

“Man met boek, in mantel en muts. En dan vooral die muts.” Dit laat Sandra Langereis Desiderius Erasmus over zichzelf zeggen, op het moment dat zij de grote denker sprekend opvoert, in de vuistdikke biografie die zij over de Rotterdamse filosoof heeft geschreven. Erasmus was ruim vijfhonderd jaar geleden een van de eerste geleerden die probeerde te leven van zijn pen. Daartoe bediende hij zich volop van marketing, zoals we dat nu noemen. Onder meer door portretten te laten maken en te verspreiden onder invloedrijke personen. Zoals het bekende portret door Hans Holbein, waarop we Erasmus zien als het ideaaltype van de geleerde.

‘De man die het klooster ontvluchtte maar zich ook aan de universiteiten niet thuis voelde’

Langereis wil ons losrukken van dit zelfgemaakte beeld van Erasmus als een geleerde met innerlijke rust en controle over zijn leven. Zij laat de man achter het beeld zien. De man die het klooster ontvluchtte maar zich ook aan de universiteiten niet thuis voelde. Die altijd op zoek was naar geld, maar toch meer waarde hechtte aan zijn intellectuele onafhankelijkheid. De Europese denker die zijn tijdgenoten wilde leren om zelf te studeren en zelf na te denken, maar verstrikt raakte in de theologische en politieke discussies in zijn tijd. Omdat hij weigerde te kiezen tussen de corrupte katholieke kerk en het dogmatische protestantisme.

Scherpe ironie en bijtende humor

“Wijd model met brede omslag. Diepzwart. Die muts heb ik me echt heel slim toegeëigend”, zo laat Sandra Langereis Erasmus verder vertellen. Het is een vreemde stijlfiguur om het onderwerp van een biografie zo op te voeren, niet in zijn eigen woorden, maar in die van de biografe. Het is niet de enige vrijpostigheid die Langereis zich toestaat. Op de omslag van deze prachtige biografie staat niet het klassieke beeld van Erasmus, maar een recent portret door Neel Korteweg, waarin we Erasmus zien als een mooie jongeman in klaprozenhemd. Het enige herkenbare is de muts, maar dat is ook voldoende.

De AdagiaNovum Instrumentum en vooral Lof der Zotheid (1511), het waren ware bestsellers. De laatste is een bijtende satire waarin Erasmus iedereen met macht en aanzien genadeloos op de hak nam en wilde onderzoeken hoe je de waarheid kon vertellen met een grap. Gehuld in de mantel van Vrouwe dwaasheid voedde de filosoof zijn lezers op in de regels van het literaire spel, waarin je de dwaasheid kon opvoeren om te vertellen wat elders niet mocht worden gezegd. Langereis noemt Erasmus zelfs de ‘oervader van het Nederlandse cabaret’. Met scherpe ironie en bijtende humor kon volgens hem de waarheid worden verteld.

Erasmus als een ideaalbeeld

Ik voel me wel wat bezwaard om alle Erasmianen de lijvige biografie van Sandra Langereis aan te raden – we zijn allemaal druk en hebben weinig tijd. Maar toch doe ik het, omdat het leven en werk van onze naamgever ons nog altijd kunnen inspireren. In een tijd waarin we moeten nadenken over de positie van de universiteit in de samenleving. Over het doen van onderzoek in opdracht en tegelijk het behoud van de academische onafhankelijkheid. De discussie of de universiteit een vrijplaats zou moeten zijn waar alle    opvattingen kunnen worden verkondigd, of dat er ook waarden zijn die de academische vrijheid beperken.

‘Het iconische beeld van Erasmus als onafhankelijke en humorvolle geest, het is een ideaalbeeld, dat de meester ook zelf nastreefde, zonder daar ooit volledig aan te kunnen voldoen’

Zoals Erasmus in Lof der Zotheid Vrouwe dwaasheid opvoert om te spreken over de dwaasheid, zo voert Sandra Langereis de literaire figuur van ‘Erasmus’ op om hem te laten spreken over de ‘ware’ Erasmus. Die moet huilen om het portret van Neel Korteweg, over zichzelf als mooie jongeman in klaprozenhemd: “Ik ben het wel. Maar ik was Erasmus nog niet. Ik draag alvast mijn muts.” Het iconische beeld van Erasmus als onafhankelijke en humorvolle geest, het is een ideaalbeeld, dat de meester ook zelf nastreefde, zonder daar ooit volledig aan te kunnen voldoen. Een mooi streven. De muts van Erasmus past ons allemaal.

prof. dr Peter van den Dungen (onder meer 25 jaar lang coördinator van het Internationale Netwerk Musea voor Vrede)

Erasmus dwarsdenker wordt uitgegeven door Uitgever De Bezige Bij

ISBN 9789403120317 –  784 pagina’s   /   Prijs € 39,99 / e-book € 13,99