Erasmusweek 2019 – Thema: Gesprek

Vorig jaar was het thema van de Erasmusweek “Gesprek” naar Erasmus’ boek Colloquia (Samenspraak / Gesprekken) waarvan het eerste exemplaar in 1518 uitkwam. Daar in 1519 de eerste editie (oplage onbekend) van dit boek het licht zag, wordt “Gesprek” ook het thema voor dit jaar.

zaterdag 26 oktober
Human Library Erasmus Special
In de Human Library kunt u interessante mensen “lenen” die u in het dage-lijks leven misschien niet snel spreekt. Klopt wat we denken over mensen op basis van de buitenkant wel met de werkelijkheid? Een vluchteling, ex-crimineel, transgender, dakloze en anderen zitten klaar om hun levensverhaal te vertellen in een gesprek met de “lener”. Ook gaan de “lener” en “het boek” met elkaar in gesprek n.a.v. een citaat van Erasmus.
Organisatie: Bibliotheek Rotterdam
Locatie: Bibliotheek Rotterdam / Centrale hal, Hoogstr. 100.
Tijd: 12.00 – 17.00 uur
Toegang: vrij. Aanmelden niet nodig.

zondag 27 oktober
Presentatie twee brievenboeken van Erasmus
Uitgeverij Ad. Donker, Rotterdam geeft sinds 2004 alle brieven van Erasmus uit. Met de in totaal 3141 brieven zijn 22 boeken (delen) voorzien. De uitgever verricht dit werk onder auspiciën van de Stichting ter bevordering van de uitgave van de volledige correspondentie van Desiderius Erasmus. De boeken zijn gefinancierd door allerlei fondsen (Stg Volkskracht, VSB en vele anderen) en de gemeente Rotterdam. De laatste paar boeken ook door onbekende weldoeners. De delen 17 en 20 zijn nu gereed.

Deel 17 bevat de brieven 2357 – 2515.
In dit deel van de integrale uitgave van alle brieven van en aan Erasmus zijn de brieven opgenomen die van augustus 1530 t/m juli 1531 werden geschreven. 

Een opvallend thema vormt in dit deel de Rijksdag te Augsburg (20 juni – 19 november 1530), waar Karel V hoopte de aanhangers van de Reformatie en de katholieken tot elkaar te brengen. Uiteindelijk slaagde hij daar niet in. Erasmus had geweigerd de rijksdag bij te wonen, omdat hij naar eigen zeggen van de keizer geen uitnodiging had ontvangen en hij bovendien ziek was. Met deze argumenten kon hij voorkomen dat hij bij de discussies betrokken raakte. Van zowel zijn tegen- als zijn medestanders die de Rijksdag bijwoonden ontving hij diverse brieven. Ook in andere brieven komt de Rijksdag ter sprake.

Door de onopgeloste godsdiensttwisten slaagde Karel V, die volgens Eras-mus de aanwijzingen van paus Clemens V steeds gewillig opvolgde, er niet in de rust in het Duitse keizerrijk te herstellen en het rijk achter zich te krijgen voor zijn strijd tegen de Turken – ontwikkelingen die Erasmus veel zorgen baarden en hem somber stemden. De ernst van de situatie in Oost-Europa kreeg Erasmus te lezen in de brieven 2396 en 2399. Ook de onlusten en dreigingen in andere landen sterkten zijn pessimisme.

Sinds april 1529 woonde Erasmus in het huis ‘Zum Walfisch’ in Freiburg. Met zijn nieuwe woonplaats was hij niet gelukkig. De kosten voor levensonderhoud waren hoog. Bovendien brak er in het voorjaar van 1530 een pest uit en was Erasmus van maart tot juli ernstig ziek. Door wisseling van eigenaar van ‘Zum Walfisch’ moest Erasmus, die daar tot dan toe gratis woonde, voortaan huur betalen. Dit leidde eind september 1531 tot verhuizing naar een nieuwe door hem gekochte woning ‘Zum Kind Jesu’. Hoewel Erasmus Freiburg wilde verlaten en hij heel wat uitnodigingen naar andere plaatsen ontving, verliet hij desondanks de stad niet. Als reden hiervoor voerde hij zijn zwakke gezondheid aan. Bovendien kreeg hij het dringende advies pas uit Freiburg te vertrekken wanneer de Rijksdag van Augsburg was afgelopen. De toen invallende winter maakte iedere reis onmogelijk.

1ste druk / Vertaald uit het Latijn door Jan Bedaux / 432 blz. / Omvang 24,6 x 16,9cm / ISBN 978 90 6100 484 4 / Prijs: € 42,50

Deel 20 bevat de brieven 2987 — 3141.
In dit deel van de integrale uitgave van alle brieven van en aan Erasmus zijn de brieven opgenomen die van januari 1535 tot zijn dood in 1536 werden geschreven. 

De situatie in Europa is in de periode 1535-1536 nagenoeg dezelfde als in de tien jaren daarvoor. Op cultureel gebied bloeien humanisme, wetenschap en boekdrukkunst, maar op godsdienstig terrein duurt de onrust van de hervorming voort. Vooral de wederdopers of anabaptisten veroorzaken in deze periode ophef, wat culmineert in het langdurige beleg en de verovering van hun ‘nieuwe Jeruzalem’, de stad Münster.

Een heel andere tragedie speelt zich intussen in Londen af. Hendrik VIII botste met de regels en wetten van de Katholieke kerk in zijn streven een wettige zoon als potentiële troonopvolger te krijgen. Twee goede vrienden van Erasmus, Thomas More en bisschop John Fisher werden beschuldigd van verraad en in 1535 onthoofd. Deze botsing liep uit op een scheiding: de Anglicaanse kerk maakte zich los van de katholieke. Hoofd van de Anglicaanse Kerk werd de vorst van Engeland. De bevestiging van de terechtstelling en de gruwelijke details bereikten Erasmus met vertraging via verschillende omwegen, vanwege de Engelse briefcensuur. Hij verkoopt zijn huis in Freiburg, logeert bij Froben in Bazel om het drukken van zijn boek Prediker te begeleiden en kan niet besluiten of hij nog naar Bourgondië of naar Brabant wil verhuizen.

Wie de correspondentie van Erasmus leest zou daaruit kunnen opmaken dat hij het financieel niet al te breed had. Maar uit het testament, dat aan het eind van dit deel is opgenomen, blijkt dat hij helemaal niet zo onbemiddeld was als hij vaak had doen voorkomen. Ook Erasmus was niets menselijks vreemd.

1ste druk / Vertaald uit het Latijn door Frans Slits en Rob Tuizenga / 408 blz./ ISBN 978 90 6100 531 5 / Prijs: € 42,50.

De delen 18 en 19 zullen in mei volgend jaar verschijnen. Het register in oktober. Waarmee de vertaling van alle 3141 brieven van Erasmus voltooid zal zijn. De presentatie vindt plaats ten huize van de eind vorig jaar overleden uitgever. Toegang op uitnodiging.

zondag 27 oktober
Workshop filosofie en levenskunst
Erasmus uitte openlijk kritiek op zijn tijdgenoten. Hij ontzag zichzelf daarbij niet. Wij voeren een socratisch gesprek over welke (zelf)kritiek het beste werkt. Erasmus doet mee! (socratisch = de manier waarop een reeks van vragen de bevraagde persoon zelf ongemerkt het gezochte uit het hem/haar bekende ontwikkelt).
Organisatie: Bibliotheek Rotterdam
Locatie: Bibliotheek Rotterdam / Erasmus Experience, Hoogstr. 100.
Tijd: 14.00 – 16.00 uur.
Toegang: € 7,50 voor leden van de bibliotheek; € 10,= voor niet-leden.
Aanmelden bij de balie.

maandag 28 oktober
Viering van de verjaardag van Erasmus

1. Lezing “De gesprekken”
Door prof. Dr Arnoud Visser, hoogleraar Geesteswetenschappen, Instituut voor Cultuurwetenschappelijk Onderzoek, Universiteit Utrecht en directeur van het Huizinga Instituut (landelijke onderzoeksschool voor cultuurgeschiedenis).

2. Presentatie Erasmuswandeling app
Lancering van de nieuwe editie van de Erasmus wandelbroochure (2008) in een app-versie. Productie: Dienst Onderwijs, Cultuur en Toerisme, gemeente Rotterdam.

3. Uitreiking Lof der Zotheidspeld
Aan journaliste / columniste, documentairemaakster en presentatrice Fidan Ekiz door loco-burgemeester Bert Wijbenga (wethouder Handhaving, buitenruimte, integratie en samenleving).

Fidan Ekiz

Fidan Ekiz (Rozenburg, 10 december 1976) is een Nederlandse journaliste, presentatrice en documentairemaakster. Ekiz studeerde journalistiek in Utrecht waarna ze aan de slag ging voor het Rotterdams Dagblad. Na de inval in Irak in 2003 deed Ekiz verslag vanaf de Turks-Iraakse grens en werd ze later de opvolger van Jessica Lutz als correspondent namens RTL Nieuws en de kranten van de Geassocieerde Pers Diensten in Istanboel. Hierna verruilde ze haar baan als verslaggever voor een baan als redacteur bij Pauw & Witteman. Tijdens de zomerstop van dit programma in 2010 maakte Ekiz als ode aan haar Turkse familie de vijf-delige documentaire Veerboot naar Holland over vijf Turkse gezinnen die naar Nederland emigreerden. Ze interviewde hiervoor onder meer haar eigen ouders. In 2016 maakte ze de zesdelige documentaire De Pen & Het Zwaard over de persvrijheid in zes zeer uiteenlopende landen. Sinds september 2018 presenteert ze het televisieprogramma De Nieuwe Maan. Sinds 11 oktober 2018 is ze te zien in Vrouw op Mars, een 6-delige reportageserie over feminisme, van BNNVARA. Ekiz was daarnaast ook te zien in het discussieprogramma Vrouw & Paard en sinds 2012 schuift ze regelmatig aan als tafeldame bij De Wereld Draait Door en WNL. Ekiz is columniste bij het Algemeen Dagblad, Vrij Nederland en Talkies Magazine. In 2017 werd aan haar de Duidelijketaalprijs toegekend. Organisatie: Erasmus Comité, Rotterdam
Locatie: Burgerzaal stadhuis, Coolsingel.
Tijd: 16.30 Inloop en registratie; 17.00 – 18.00 uur Programma; 18.00 – 19.00 uur Receptie.
Toegang: vrij. Tevoren aanmelden via erasmusweek2019@gmail.com

4. Lof der Tolerantie: Stadsdebat over tolerantie in de Stad van Erasmus.
In het najaar van 2018 lanceerde het College van B&W het beleidsprogramma Relax: dit is Rotterdam. Het vormt het fundament voor de activiteiten die in deze periode in de stad op stapel staan. Het doel is dat er in 2022 aantoonbaar meer tolerantie zal zijn, en meer acceptatie van de diversiteit die onze stad kenmerkt. Dit actieprogramma vormt voor Huis van Erasmus en Bibliotheek Rotterdam aanleiding om een Erasmiaanse dialoog: “Lof der tolerantie” te organiseren. Met deze samenspraak, met en tussen Rotterdamse burgers, hopen zij een waardevolle bijdrage te leveren aan de doelstellingen van het gemeentebestuur.

Erasmus (1466-1536) is de grondlegger van wat na hem ‘tolerantie’ is gaan heten. Erasmus’ denken hierover kreeg een krachtige impuls door de gebeurtenissen rond 1530. De afsplitsing van de protestantse Reformatie van de katholieke moederkerk leidde tot grote twisten en godsdienstoorlogen tussen christenen onderling. Nederland werd zelfs het product van zo’n oorlog.

Erasmus, die met geleerden en staatslieden in Europa correspondeerde, kreeg brieven van katholieke machthebbers, die vroegen hoe zij met protestantse onderdanen moesten omgaan. Ook wilden protestante vorsten weten, hoe zij moesten optreden tegen hun katholieke burgers.

Volgens de Rotterdamse filosoof Wiep van Bunge was ‘tolerantie’ het alternatief, dat Erasmus in de vorm van artikelen en brieven heeft ontwikkeld. Als jij ‘tolerant’ bent, schreef hij, wil dat zeggen dat je tegen een tegenstander zegt: “wat jij beweert is onwaar, maar ik zal je niet beletten dat toch te zeggen”. Dit geeft aan dat tolerantie allesbehalve een vanzelfsprekende houding was. De beproefde reacties waren de gevangenis, de brandstapel of de wurgpaal.

Erasmus argumenteert als volgt:
— het is onchristelijk om intolerant te zijn: een christen mag geen tiran zijn, de christelijke moraal is er één van zachtmoedigheid;
— een ‘echte’ christen toont zijn levenshouding in zijn gedrag, over tal van geloofsartikelen mag je van mening verschillen; iemand anders zou ook gelijk kunnen hebben, jij bent God niet;
— intolerantie vergroot het probleem, het zal onvermijdelijk op groeiend verzet stuiten;
— ‘wij’ willen met onze opvatting ook ‘getolereerd’ worden als ‘de anderen’ in de meerderheid zijn of raken.

Het praktiseren van ‘tolerantie’ heeft op den duur het samenleven van mensen van verschillende geloven en overtuigingen mogelijk gemaakt. Honderden jaren na Erasmus is er met het begrip ‘tolerantie’ het nodige gebeurd, dat een nadere plaatsbepaling noodzakelijk maakt. Dat geldt zeker voor een stad als Rotterdam, waar mensen met tientallen verschillende achtergronden en geloven vreedzaam samenwonen.

De Leuvense filosoof Guy Vanheeswijck, auteur van Tolerantie en actief pluralisme (2009), zal ingaan op wat ‘tolerantie’ wel en wat ze beslist niet is: ze is niet onverschillig passief of repressief. Althans, zo heeft Erasmus het niet bedoeld. In het Rotterdam van 2019, waar geen meerderheden meer bestaan in zijn bevolking of in de gemeenteraad, is volgens Vanheeswijck ‘een houding van inhoudelijke tolerantie een breekbare noodzaak’.

Vanheeschwijk zal zijn licht laten schijnen over Tolerantie en Pluriformiteit en ingaan op de Rotterdamse situatie, waar het College van B& W de bevolking heeft opgeroepen samen te werken en naar elkaar te luisteren, als we de grote problemen van de stad willen oplossen: Relax: dit is Rotterdam.

Onder leiding van moderator Sander van Reedt Dortland gaat een Rotterdams panel over Tolerantie en Democratisch functioneren met de zaal in gesprek. Panelleden zijn wethouder Bert Wijbenga (wethouder Handhaving, buitenruimte, integratie en samenleving), advocate Inez Weski, historicus Lotfi El Hamid en docente Jean-Martie Molina. Het debat wordt afgesloten met het gezamenlijk formuleren van conclusies en aanbevelingen voor de gemeente.

Organisatie: Stichting Huis van Erasmus en Bibliotheek Rotterdam.
Locatie: Bibliotheektheater, Hoogstraat 100.
Tijd: 20 – 22 uur.
Toegang: € 5,00; leden bibliotheek gratis
Aanmelden: bij de balie of aan de zaal op 28 okt., of tevoren hier.

woensdag 30 oktober
Erasmus lunchconcert in Laurenskerk
Huisorganist Hayo Boerema zal met Laureaat Classic Young Masters de serie orgelpauzeconcerten van dit jaar feestelijk afsluiten. Het programma is nog niet bekend. Tijd: 12.45 – 13.30 uur.
Toegang: vrij; collecte na afloop.

donderdag 31 oktober
Erasmus voor de klas
Voor de 11e keer gaan de eersteklassers van het Erasmiaans Gymnasium terug naar hun basisscholen om de zesdeklassers te vertellen over Erasmus. Dit jaar zijn dat er 225. Op de basisscholen in en rond Rotterdam is de wereldberoemde filosoof en humanist Erasmus geen onderdeel van het lesprogramma. Dankzij de eerstejaars van het EG leren jaarlijks 3.500 kinderen van 11 en 12 jaar Erasmus kennen. Na de les van vandaag zijn dat er dus 38.500!! Organisatie: Stichting Erasmushuis Rotterdam en Erasmiaans Gymnasium.
Startpunt om 12.00 uur vanuit het Erasmiaans Gymnasium, Wytemaweg 25, 303015 CN. Presentaties op 87 basisscholen in en rond Rotterdam tot 15.00 uur.

Internationaal Cartoonfestival in Rotterdam

Van 20 november tot 15 december vindt in Rotterdam het 2e Internationale Cartoonfestival plaats met als thema ´vriendschap´ (tussen mensen van verschillende culturen). Erasmus vond dat 500 jaar geleden al een belangrijk thema en dat is het nog steeds.

Het festival omvat:
— een internationale cartoon-wedstrijd met een expositie en een catalogus met de 100 beste inzendingen;
— tekendemonstraties door (strip)tekenaars, illustratoren, portrettekenaars, animatoren e.a.
— een cartoonwedstrijd met workshops voor de jeugd tussen 12 en 18 jaar.
Info via www.cartoonfestivalrotterdam.nl

De inzendingen voor de internationale cartoonwedstrijd waren overweldigend: door 421 cartoonisten uit 66 landen zijn ruim 1200 cartoons ingestuurd! Uit de volgende landen hebben meer dan 10 cartoonisten deelgenomen: België: 17, Brazilië: 16, China: 22, India: 20, Indonesië: 18, Iran: 76, Italië: 11, Nederland: 19, Rusland: 19, Servië: 16, Turkije: 21, Oekraïne: 16. Op 12 oktober selecteert een jury de prijswinnaars en de 100 inzendingen waarmee een catalogus wordt samengesteld.

Opening van de tentoonstelling in de Bibliotheek Rotterdam op vrijdag 20 november om 17.00 uur door wethouder Bert Wijbenga (Handhaving, buitenruimte, integratie en samenleving).

Aan een strip/ en cartoonwedstrijd voor jongeren kan iedereen tussen 12 en 18 jaar meedoen. Houd uw (klein)kind van strips of cartoons? Tekent hij/zij ook wel eens zelf? Laat hij/zij een stripje of cartoon tekenen waarin het onderwerp ´vriendschap tussen bevolkingsgroepen´ heel duidelijk in beeld wordt gebracht. Vriendschap is niet hetzelfde als respect.

Het samenwonen van mensen van verschillende culturen in Rotterdam gaat goed maar het zou nog beter gaan als mensen uit verschillende groepen elkaar meer zouden ontmoeten en vrienden zouden worden. Maar hoe ziet dat vrienden worden er volgens uw (klein)kind uit? Laat hij/zij dit op een grappige manier tekenen. Er kunnen mooie prijzen mee worden gewonnen. Het inschrijfformulier kan worden gedownload via www.cartoonfestivalrotterdam.nl

De jongeren kunnen van 30 november tot 8 december workshops volgen bij de maakplaats van de bibliotheek. Eerst wordt een bezoek gebracht aan de tentoonstelling “Erasmus Experience” waarna wordt getekend.

CFR vindt het belangrijk dat jonge kunstenaars mogelijkheden krijgen om hun werk aan een groter publiek te laten zien. Vaak wordt hen wel een platform geboden maar niet zelden wordt betaling vergeten. Studenten van de Willem de Koning Academie hebben ontwerpen gemaakt voor de poster en de catalogusomslag. Het prijzengeld dat CFR heeft uitgeloofd vormt een bescheiden poging om dit te veranderen, met als hoofdprijs € 200, een tweede prijs van € 150 en een derde prijs van € 100.

Organisatie: Stichting Cartoonfestival Rotterdam (SFR) i.s.m. Stichting ´Erasmus icoon van Rotterdam´.
Datum: van 30 november tot 15 december.
Locatie: Bibliotheek Rotterdam, Hoogstraat 100.
Toegang: vrij.

40e Erasmus Birthday Lecture

Grantley McDonald: Erasmus and the Beginning of English Medical Humanism Voertaal: Engels

Amongst the text recovered, edited and translated by Renaissance humanists, were Greek medical writings such as those of Galen. Several of Erasmus’ English friends promoted ancient medicine as a solution to the public health issues facing a crowded metropolis such as London. However, Erasmus’ approach to these Greek medical texts and his critical reaction to the edition of Galen produced by a team of English scholars highlights the differences between his humanistic project and that of his British colleagues. Organisatie: Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen
Locatie: KNAW, Trippenhuis, Kloveniersburgwal 29, 1011 JV A´dam
Datum: 6 december
Tijd: 16.00 – 17.30 uur
Toegang: vrij.
Voor meer informatie en aanmelden kunt u hier terecht op de website van de KNAW.

Grantley McDonald is a postdoctoral researcher at the University of Oxford and leader of the FWF research project The court chapel of Maximilian I: between art and politics at the University of Vienna. He holds doctoral degrees in musicology (Melbourne, 2002) and history (Leiden, 2011). Grantley’s research has been distinguished with prizes from the Australian Academy of the Humanities (Canberra) and the Praemium Erasmianum Foundation (Amsterdam). He is author of Biblical Criticism in Early Modern Europe: Erasmus, the Johannine Comma and Trinitarian Debate (Cambridge: Cambridge University Press, 2016) and Marsilio Ficino in Germany, from Renaissance to Enlightenment: a Reception History (Geneva: Librairie Droz, in press), and co-editor (with Andrea Lindmayr-Brandl and Elisabeth Giselbrecht) of Early Music Printing in German-Speaking Lands (London: Routledge, 2018). He has been one of the editors of the Verzeichnis Deutscher Musikdrucke (University of Salzburg) since its inception in 2012. He is also active as a performing musician.

Ankertegels met pictogram Erasmus in België

Een Belgische vriend van onze stichting heeft het bedrijf in Herstal, dat in december 2018 180 ankertegels via een veiling bij Gemeentewerf Centrum kocht, opgebeld. Hij kreeg te horen dat wij ze voor 5000 euro konden komen ophalen.

Voor een ontwerp op de plek waar het beeld van Erasmus oorspronkelijk stond (naast de Markthal, waar wij in 2017 een informatiezuil hebben geplaatst) zijn er ongeveer 100 nodig. Daarvoor moet dan rond de 3000 euro worden betaald.

Tot nu toe hebben wij nog geen handen op elkaar gekregen voor een actie om dit geld bij elkaar te krijgen. Vaker wordt opgemerkt dat wij ons verlies maar moeten nemen, omdat:

  1. De ankertegels door miscommunicatie bij de gemeente het land uit zijn.
  2. Of er ooit een memorial op de oorspronkelijke plaats van het standbeeld komt mét ankertegels, is een open vraag.

Opvolger van Erasmus

Erasmus was tot nu toe de eerste en enige Nederlander die Lady Margaret’s Professor of Divinity (goddelijkheid) aan Cambridge University was. Sinds eind vorig jaar heeft hij een Nederlandse opvolger die net als Erasmus gelooft in de waarde van de humaniora (de studie die tot ware menselijkheid vormt, te weten die der klassieke talen en literatuur) voor de basisvorming van mensen en dus voor de kwaliteit van iedere samenleving: theoloog Geurt Henk van Kooten.

´Rede en religie tegenpolen? Helemaal niet´ zegt theoloog Geurt Henk van Kooten. En dat betoog gaat hij vanaf oktober in Cambridge houden op de Real Madrid onder de leerstoelen. ‘Dat verzin je niet.’
Door Thereza Langeler, Ukrant Erasmus Universiteit

Denk je aan Jezus, dan denk je aan kerst en kerk. Aan een lieve, hippie-achtige figuur, met witte kleren en een baard. Misschien aan gospelkoren op tv, goedbedoelende evangelisten aan je deur. Maar waarschijnlijk niet zozeer aan Socrates.

‘Toch lijken ze best veel op elkaar’, betoogt theoloog Geurt Henk van Kooten. ‘Ze gingen allebei de marktpleinen op om in gesprek te gaan, spraken veel in gelijkenissen. Ze vonden allebei dat je religie en staat moest scheiden. En allebei lieten ze zich door de overheid ter dood veroordelen.’

En het verschil dan? Is de een niet hét symbool van religie en irrationeel vertrouwen, terwijl de ander staat voor filosofie, voor ratio? Nee, zegt Van Kooten. Rede en religie zijn niet elkaars tegenpolen, ze horen bij elkaar. Die relatie gaat hij vanaf oktober onderzoeken aan de universiteit van Cambridge, waar hij de nieuwe Lady Margaret’s Professor of Divinity wordt.

Dat is niet zomaar wisselen van werkgever. Als theologie voetbal was en leerstoelen voetbalclubs, dan is Lady Margaret’s Chair zeg maar Real Madrid. De leerstoel is één van de oudste ter wereld, in 1502 in het leven geroepen door Margaret Tudor, de grootmoeder van koning Henry VIII. De laatste Nederlander die de positie vóór Van Kooten bekleedde, was Erasmus.

Hopeloos irrelevant
‘Je verzint van tevoren niet dat je wordt aangenomen’, glimlacht Van Kooten, die in Engelstalige landen als George door het leven gaat. Spreekt wat makkelijker uit dan Geurt Henk.

Hoe beland je eigenlijk bij het Real Madrid onder de leerstoelen? ‘Solliciteren. Ik mocht in januari een verhaal komen houden op de faculteit over de rol van de leerstoel in de 1e eeuw.’ Van Kooten grinnikt: ‘Ze wilden weten wat ik zou zeggen tegen iemand die mijn vak hopelessly irrelevant and self-referential zou vinden.’

Van Kooten bestudeert het Nieuwe Testament; het tweede, christelijke deel van de Bijbel, dat het levensverhaal van Jezus vertelt en vervolgens beschrijft hoe de christelijke leer zich over Europa en West-Azië verspreidde. Een verzameling geschriften die nu op de kop af tweeduizend jaar oud zijn, een religieus boek in een meer en meer seculiere wereld. Zo bezien is het niet eens zo raar om theologie een irrelevant, in zich zelf gekeerd wetenschapsgebied te noemen. Maar dan moet je net Geurt Henk van Kooten hebben.

Sinds de Verlichting zijn we geneigd om religie en filosofie als tegengesteld te zien
‘De Bijbel heeft een beetje de naam op zichzelf te staan, niet bij de rest van onze cultuur te horen. Dat klopt niet: het hele Nieuwe Testament is geschreven in het Grieks.’ In een taal, dus, waarvan de schrijvers wisten dat iedereen ‘m snapte, van Jeruzalem tot Rome en van Korinthe tot Istanbul. Kennelijk was het belangrijk dat de boeken op al die plekken gelezen konden worden. Kennelijk waren dezelfde mensen die zich graag verdiepten in Socrates ook wel benieuwd naar Jezus.

Grillige wezens
‘Sinds de Verlichting zijn we geneigd om religie en filosofie als tegengesteld te zien, maar in de oudheid werkte dat helemaal niet zo’, legt Van Kooten uit. ‘Bijna alle filosofen waren op de één of andere manier wel bezig met het goddelijke. Bovendien: voor die tijd was het christendom enorm rationeel.’ De mensen waren gewend dat goden grillige wezens waren die je tevreden moest houden met offers. Voor de god waarover Paulus preekte, hoefde dat niet.

‘In de eerste drie eeuwen na Christus was het christendom niet eens officieel toegestaan. Toch waren er overal in het Romeinse rijk mensen die zich bekeerden. Wat betekent dat voor de verhouding tussen het nieuwe testament en de cultuur van de oudheid? Waarom voelt een Griek of een Romein zich aangetrokken tot wat daarin staat?’

Van Kooten is ervan overtuigd: er is nog een heleboel te ontdekken over het meest verkoch-te boek ter wereld. Om dat te doen, moet je het Nieuwe Testament niet bestuderen in conti-nuïteit met het oude (‘de binnenbijbelse manier, zeg maar’), maar in relatie tot al het andere wat er op intellectueel gebied gebeurde toen het geschreven werd.

Overtuigd
De staf in Cambridge is ook overtuigd geraakt, toen tijdens dat praatje in januari. En dus is de leerstoel voor Van Kooten. Voor onbepaalde tijd gaat hij als Lady Margaret’s Professor of Divinity onderwijs geven en onderzoek doen naar de relatie tussen filosofie en religie in de oudheid. In Groningen is zijn faculteit, godgeleerdheid en godsdienstwetenschappen, de allerkleinste. Binnen de letterenfaculteit is Grieks en Latijn misschien wel de kleinste studie. Dat zit in Cambridge anders. ‘Omdat ze daar heel anders tegen de opleiding aankijken.’ Theologie is in Nederland vergelijkbaar met geneeskunde: een vastomlijnd pad naar een vastomlijnd beroep, respectievelijk dominee of dokter. Maar in Engeland kun je rustig theo-logie studeren en vervolgens acteur worden.

Paddingtonfilms
‘Hoe heet die man ook weer’, mompelt Van Kooten voor zich uit, terwijl hij op zijn telefoon Wikipedia doorzoekt. ‘Hij speelt in de nieuwe Paddingtonfilms en in Downton Abbey… Hugh Bonneville!’ Hij wijst op zijn telefoonschermpje. Read theology at Cambridge, staat in de biografie.
En zo kent Van Kooten er nog wel een paar. ‘James Norton, ook acteur – theologie in Cam-bridge. Boris Johnson, de minister van Buitenlandse Zaken – klassieke talen in Oxford. Ze zien die studies daar veel meer als Bildung, als algemene vorming voor de rest van je leven. Wat voor beroep je gaat uitoefenen, zie je later wel.’

Die Bildung-gedachte lijkt Van Kooten wel te passen. Zelf is hij ook ooit theologie gaan stu-deren uit interesse, niet zozeer om een preekstoel te beklimmen. Lange tijd deed hij dat dan ook niet – hij ging promoveren, werd universitair docent, daarna hoogleraar. Pas dáárna, in 2008, is hij ook tot predikant bevestigd.

De kerk is één van de weinige plekken waar om zo te zeggen iedereen zit
‘Daar stond het college van bestuur helemaal achter’, herinnert Van Kooten zich. ‘Ik waar- deer het enorm van de RUG dat ze religie ziet als deel van het publieke domein. Natuurlijk kun je tegelijk religie onderzoeken en zelf religieus zijn. Hoogleraren rechten mogen toch ook rechtspreken? En aan de universiteit van Leiden had je, toen ik daar studeerde, hoogleraren politicologie die tegelijk actief lid waren van de PvdA.’

Een stap extra
Nu leidt hij af en toe – onbezoldigd – een dienst in de Martinikerk. ‘Het voegt echt een dimensie toe aan mijn werk. Mensen gaan er vaak vanuit dat ik voor een preek een stap terug moet doen, dat ik moet versimpelen. Maar het is juist een stap extra. Ik probeer mijn bood-schap voor iedereen relevant te maken. Niet opleggen hoe het is, maar mensen faciliteren, ze iets geven om over na te denken.’

In een collegezaal heb je louter jonge, hoogopgeleide mensen voor je, allemaal ongeveer hetzelfde. Maar kerkgangers zijn allemaal anders: de één student, een ander yup en weer een ander met pensioen. Er zijn managers en moeders, politici en winkelpersoneel en kunstenaars, werklozen en huisartsen, baby’s, bejaarden en alles daar tussenin.

Van Kooten vindt het prachtig. ‘De kerk is één van de weinige plekken waar om zo te zeggen iedereen zit. Letterlijk iedereen kan ook naar binnen lopen. Een kerkdienst is een open bijeenkomst, vol muziek en kunst en poëzie. Ik zou er denk ik zelfs nog heengaan als ik niet religieus was.’