De muts van Erasmus past ons allemaal

“Man met boek, in mantel en muts. En dan vooral die muts.” Dit laat Sandra Langereis Desiderius Erasmus over zichzelf zeggen, op het moment dat zij de grote denker sprekend opvoert, in de vuistdikke biografie die zij over de Rotterdamse filosoof heeft geschreven. Erasmus was ruim vijfhonderd jaar geleden een van de eerste geleerden die probeerde te leven van zijn pen. Daartoe bediende hij zich volop van marketing, zoals we dat nu noemen. Onder meer door portretten te laten maken en te verspreiden onder invloedrijke personen. Zoals het bekende portret door Hans Holbein, waarop we Erasmus zien als het ideaaltype van de geleerde.

‘De man die het klooster ontvluchtte maar zich ook aan de universiteiten niet thuis voelde’

Langereis wil ons losrukken van dit zelfgemaakte beeld van Erasmus als een geleerde met innerlijke rust en controle over zijn leven. Zij laat de man achter het beeld zien. De man die het klooster ontvluchtte maar zich ook aan de universiteiten niet thuis voelde. Die altijd op zoek was naar geld, maar toch meer waarde hechtte aan zijn intellectuele onafhankelijkheid. De Europese denker die zijn tijdgenoten wilde leren om zelf te studeren en zelf na te denken, maar verstrikt raakte in de theologische en politieke discussies in zijn tijd. Omdat hij weigerde te kiezen tussen de corrupte katholieke kerk en het dogmatische protestantisme.

Scherpe ironie en bijtende humor

“Wijd model met brede omslag. Diepzwart. Die muts heb ik me echt heel slim toegeëigend”, zo laat Sandra Langereis Erasmus verder vertellen. Het is een vreemde stijlfiguur om het onderwerp van een biografie zo op te voeren, niet in zijn eigen woorden, maar in die van de biografe. Het is niet de enige vrijpostigheid die Langereis zich toestaat. Op de omslag van deze prachtige biografie staat niet het klassieke beeld van Erasmus, maar een recent portret door Neel Korteweg, waarin we Erasmus zien als een mooie jongeman in klaprozenhemd. Het enige herkenbare is de muts, maar dat is ook voldoende.

De AdagiaNovum Instrumentum en vooral Lof der Zotheid (1511), het waren ware bestsellers. De laatste is een bijtende satire waarin Erasmus iedereen met macht en aanzien genadeloos op de hak nam en wilde onderzoeken hoe je de waarheid kon vertellen met een grap. Gehuld in de mantel van Vrouwe dwaasheid voedde de filosoof zijn lezers op in de regels van het literaire spel, waarin je de dwaasheid kon opvoeren om te vertellen wat elders niet mocht worden gezegd. Langereis noemt Erasmus zelfs de ‘oervader van het Nederlandse cabaret’. Met scherpe ironie en bijtende humor kon volgens hem de waarheid worden verteld.

Erasmus als een ideaalbeeld

Ik voel me wel wat bezwaard om alle Erasmianen de lijvige biografie van Sandra Langereis aan te raden – we zijn allemaal druk en hebben weinig tijd. Maar toch doe ik het, omdat het leven en werk van onze naamgever ons nog altijd kunnen inspireren. In een tijd waarin we moeten nadenken over de positie van de universiteit in de samenleving. Over het doen van onderzoek in opdracht en tegelijk het behoud van de academische onafhankelijkheid. De discussie of de universiteit een vrijplaats zou moeten zijn waar alle    opvattingen kunnen worden verkondigd, of dat er ook waarden zijn die de academische vrijheid beperken.

‘Het iconische beeld van Erasmus als onafhankelijke en humorvolle geest, het is een ideaalbeeld, dat de meester ook zelf nastreefde, zonder daar ooit volledig aan te kunnen voldoen’

Zoals Erasmus in Lof der Zotheid Vrouwe dwaasheid opvoert om te spreken over de dwaasheid, zo voert Sandra Langereis de literaire figuur van ‘Erasmus’ op om hem te laten spreken over de ‘ware’ Erasmus. Die moet huilen om het portret van Neel Korteweg, over zichzelf als mooie jongeman in klaprozenhemd: “Ik ben het wel. Maar ik was Erasmus nog niet. Ik draag alvast mijn muts.” Het iconische beeld van Erasmus als onafhankelijke en humorvolle geest, het is een ideaalbeeld, dat de meester ook zelf nastreefde, zonder daar ooit volledig aan te kunnen voldoen. Een mooi streven. De muts van Erasmus past ons allemaal.

prof. dr Peter van den Dungen (onder meer 25 jaar lang coördinator van het Internationale Netwerk Musea voor Vrede)

Erasmus dwarsdenker wordt uitgegeven door Uitgever De Bezige Bij

ISBN 9789403120317 –  784 pagina’s   /   Prijs € 39,99 / e-book € 13,99