Erasmusweek 2019 – Thema: Gesprek

Vorig jaar was het thema van de Erasmusweek “Gesprek” naar Erasmus’ boek Colloquia (Samenspraak / Gesprekken) waarvan het eerste exemplaar in 1518 uitkwam. Daar in 1519 de eerste editie (oplage onbekend) van dit boek het licht zag, wordt “Gesprek” ook het thema voor dit jaar.

zaterdag 26 oktober
Human Library Erasmus Special
In de Human Library kunt u interessante mensen “lenen” die u in het dage-lijks leven misschien niet snel spreekt. Klopt wat we denken over mensen op basis van de buitenkant wel met de werkelijkheid? Een vluchteling, ex-crimineel, transgender, dakloze en anderen zitten klaar om hun levensverhaal te vertellen in een gesprek met de “lener”. Ook gaan de “lener” en “het boek” met elkaar in gesprek n.a.v. een citaat van Erasmus.
Organisatie: Bibliotheek Rotterdam
Locatie: Bibliotheek Rotterdam / Centrale hal, Hoogstr. 100.
Tijd: 12.00 – 17.00 uur
Toegang: vrij. Aanmelden niet nodig.

zondag 27 oktober
Presentatie twee brievenboeken van Erasmus
Uitgeverij Ad. Donker, Rotterdam geeft sinds 2004 alle brieven van Erasmus uit. Met de in totaal 3141 brieven zijn 22 boeken (delen) voorzien. De uitgever verricht dit werk onder auspiciën van de Stichting ter bevordering van de uitgave van de volledige correspondentie van Desiderius Erasmus. De boeken zijn gefinancierd door allerlei fondsen (Stg Volkskracht, VSB en vele anderen) en de gemeente Rotterdam. De laatste paar boeken ook door onbekende weldoeners. De delen 17 en 20 zijn nu gereed.

Deel 17 bevat de brieven 2357 – 2515.
In dit deel van de integrale uitgave van alle brieven van en aan Erasmus zijn de brieven opgenomen die van augustus 1530 t/m juli 1531 werden geschreven. 

Een opvallend thema vormt in dit deel de Rijksdag te Augsburg (20 juni – 19 november 1530), waar Karel V hoopte de aanhangers van de Reformatie en de katholieken tot elkaar te brengen. Uiteindelijk slaagde hij daar niet in. Erasmus had geweigerd de rijksdag bij te wonen, omdat hij naar eigen zeggen van de keizer geen uitnodiging had ontvangen en hij bovendien ziek was. Met deze argumenten kon hij voorkomen dat hij bij de discussies betrokken raakte. Van zowel zijn tegen- als zijn medestanders die de Rijksdag bijwoonden ontving hij diverse brieven. Ook in andere brieven komt de Rijksdag ter sprake.

Door de onopgeloste godsdiensttwisten slaagde Karel V, die volgens Eras-mus de aanwijzingen van paus Clemens V steeds gewillig opvolgde, er niet in de rust in het Duitse keizerrijk te herstellen en het rijk achter zich te krijgen voor zijn strijd tegen de Turken – ontwikkelingen die Erasmus veel zorgen baarden en hem somber stemden. De ernst van de situatie in Oost-Europa kreeg Erasmus te lezen in de brieven 2396 en 2399. Ook de onlusten en dreigingen in andere landen sterkten zijn pessimisme.

Sinds april 1529 woonde Erasmus in het huis ‘Zum Walfisch’ in Freiburg. Met zijn nieuwe woonplaats was hij niet gelukkig. De kosten voor levensonderhoud waren hoog. Bovendien brak er in het voorjaar van 1530 een pest uit en was Erasmus van maart tot juli ernstig ziek. Door wisseling van eigenaar van ‘Zum Walfisch’ moest Erasmus, die daar tot dan toe gratis woonde, voortaan huur betalen. Dit leidde eind september 1531 tot verhuizing naar een nieuwe door hem gekochte woning ‘Zum Kind Jesu’. Hoewel Erasmus Freiburg wilde verlaten en hij heel wat uitnodigingen naar andere plaatsen ontving, verliet hij desondanks de stad niet. Als reden hiervoor voerde hij zijn zwakke gezondheid aan. Bovendien kreeg hij het dringende advies pas uit Freiburg te vertrekken wanneer de Rijksdag van Augsburg was afgelopen. De toen invallende winter maakte iedere reis onmogelijk.

1ste druk / Vertaald uit het Latijn door Jan Bedaux / 432 blz. / Omvang 24,6 x 16,9cm / ISBN 978 90 6100 484 4 / Prijs: € 42,50

Deel 20 bevat de brieven 2987 — 3141.
In dit deel van de integrale uitgave van alle brieven van en aan Erasmus zijn de brieven opgenomen die van januari 1535 tot zijn dood in 1536 werden geschreven. 

De situatie in Europa is in de periode 1535-1536 nagenoeg dezelfde als in de tien jaren daarvoor. Op cultureel gebied bloeien humanisme, wetenschap en boekdrukkunst, maar op godsdienstig terrein duurt de onrust van de hervorming voort. Vooral de wederdopers of anabaptisten veroorzaken in deze periode ophef, wat culmineert in het langdurige beleg en de verovering van hun ‘nieuwe Jeruzalem’, de stad Münster.

Een heel andere tragedie speelt zich intussen in Londen af. Hendrik VIII botste met de regels en wetten van de Katholieke kerk in zijn streven een wettige zoon als potentiële troonopvolger te krijgen. Twee goede vrienden van Erasmus, Thomas More en bisschop John Fisher werden beschuldigd van verraad en in 1535 onthoofd. Deze botsing liep uit op een scheiding: de Anglicaanse kerk maakte zich los van de katholieke. Hoofd van de Anglicaanse Kerk werd de vorst van Engeland. De bevestiging van de terechtstelling en de gruwelijke details bereikten Erasmus met vertraging via verschillende omwegen, vanwege de Engelse briefcensuur. Hij verkoopt zijn huis in Freiburg, logeert bij Froben in Bazel om het drukken van zijn boek Prediker te begeleiden en kan niet besluiten of hij nog naar Bourgondië of naar Brabant wil verhuizen.

Wie de correspondentie van Erasmus leest zou daaruit kunnen opmaken dat hij het financieel niet al te breed had. Maar uit het testament, dat aan het eind van dit deel is opgenomen, blijkt dat hij helemaal niet zo onbemiddeld was als hij vaak had doen voorkomen. Ook Erasmus was niets menselijks vreemd.

1ste druk / Vertaald uit het Latijn door Frans Slits en Rob Tuizenga / 408 blz./ ISBN 978 90 6100 531 5 / Prijs: € 42,50.

De delen 18 en 19 zullen in mei volgend jaar verschijnen. Het register in oktober. Waarmee de vertaling van alle 3141 brieven van Erasmus voltooid zal zijn. De presentatie vindt plaats ten huize van de eind vorig jaar overleden uitgever. Toegang op uitnodiging.

zondag 27 oktober
Workshop filosofie en levenskunst
Erasmus uitte openlijk kritiek op zijn tijdgenoten. Hij ontzag zichzelf daarbij niet. Wij voeren een socratisch gesprek over welke (zelf)kritiek het beste werkt. Erasmus doet mee! (socratisch = de manier waarop een reeks van vragen de bevraagde persoon zelf ongemerkt het gezochte uit het hem/haar bekende ontwikkelt).
Organisatie: Bibliotheek Rotterdam
Locatie: Bibliotheek Rotterdam / Erasmus Experience, Hoogstr. 100.
Tijd: 14.00 – 16.00 uur.
Toegang: € 7,50 voor leden van de bibliotheek; € 10,= voor niet-leden.
Aanmelden bij de balie.

maandag 28 oktober
Viering van de verjaardag van Erasmus

1. Lezing “De gesprekken”
Door prof. Dr Arnoud Visser, hoogleraar Geesteswetenschappen, Instituut voor Cultuurwetenschappelijk Onderzoek, Universiteit Utrecht en directeur van het Huizinga Instituut (landelijke onderzoeksschool voor cultuurgeschiedenis).

2. Presentatie Erasmuswandeling app
Lancering van de nieuwe editie van de Erasmus wandelbroochure (2008) in een app-versie. Productie: Dienst Onderwijs, Cultuur en Toerisme, gemeente Rotterdam.

3. Uitreiking Lof der Zotheidspeld
Aan journaliste / columniste, documentairemaakster en presentatrice Fidan Ekiz door loco-burgemeester Bert Wijbenga (wethouder Handhaving, buitenruimte, integratie en samenleving).

Fidan Ekiz

Fidan Ekiz (Rozenburg, 10 december 1976) is een Nederlandse journaliste, presentatrice en documentairemaakster. Ekiz studeerde journalistiek in Utrecht waarna ze aan de slag ging voor het Rotterdams Dagblad. Na de inval in Irak in 2003 deed Ekiz verslag vanaf de Turks-Iraakse grens en werd ze later de opvolger van Jessica Lutz als correspondent namens RTL Nieuws en de kranten van de Geassocieerde Pers Diensten in Istanboel. Hierna verruilde ze haar baan als verslaggever voor een baan als redacteur bij Pauw & Witteman. Tijdens de zomerstop van dit programma in 2010 maakte Ekiz als ode aan haar Turkse familie de vijf-delige documentaire Veerboot naar Holland over vijf Turkse gezinnen die naar Nederland emigreerden. Ze interviewde hiervoor onder meer haar eigen ouders. In 2016 maakte ze de zesdelige documentaire De Pen & Het Zwaard over de persvrijheid in zes zeer uiteenlopende landen. Sinds september 2018 presenteert ze het televisieprogramma De Nieuwe Maan. Sinds 11 oktober 2018 is ze te zien in Vrouw op Mars, een 6-delige reportageserie over feminisme, van BNNVARA. Ekiz was daarnaast ook te zien in het discussieprogramma Vrouw & Paard en sinds 2012 schuift ze regelmatig aan als tafeldame bij De Wereld Draait Door en WNL. Ekiz is columniste bij het Algemeen Dagblad, Vrij Nederland en Talkies Magazine. In 2017 werd aan haar de Duidelijketaalprijs toegekend. Organisatie: Erasmus Comité, Rotterdam
Locatie: Burgerzaal stadhuis, Coolsingel.
Tijd: 16.30 Inloop en registratie; 17.00 – 18.00 uur Programma; 18.00 – 19.00 uur Receptie.
Toegang: vrij. Tevoren aanmelden via erasmusweek2019@gmail.com

4. Lof der Tolerantie: Stadsdebat over tolerantie in de Stad van Erasmus.
In het najaar van 2018 lanceerde het College van B&W het beleidsprogramma Relax: dit is Rotterdam. Het vormt het fundament voor de activiteiten die in deze periode in de stad op stapel staan. Het doel is dat er in 2022 aantoonbaar meer tolerantie zal zijn, en meer acceptatie van de diversiteit die onze stad kenmerkt. Dit actieprogramma vormt voor Huis van Erasmus en Bibliotheek Rotterdam aanleiding om een Erasmiaanse dialoog: “Lof der tolerantie” te organiseren. Met deze samenspraak, met en tussen Rotterdamse burgers, hopen zij een waardevolle bijdrage te leveren aan de doelstellingen van het gemeentebestuur.

Erasmus (1466-1536) is de grondlegger van wat na hem ‘tolerantie’ is gaan heten. Erasmus’ denken hierover kreeg een krachtige impuls door de gebeurtenissen rond 1530. De afsplitsing van de protestantse Reformatie van de katholieke moederkerk leidde tot grote twisten en godsdienstoorlogen tussen christenen onderling. Nederland werd zelfs het product van zo’n oorlog.

Erasmus, die met geleerden en staatslieden in Europa correspondeerde, kreeg brieven van katholieke machthebbers, die vroegen hoe zij met protestantse onderdanen moesten omgaan. Ook wilden protestante vorsten weten, hoe zij moesten optreden tegen hun katholieke burgers.

Volgens de Rotterdamse filosoof Wiep van Bunge was ‘tolerantie’ het alternatief, dat Erasmus in de vorm van artikelen en brieven heeft ontwikkeld. Als jij ‘tolerant’ bent, schreef hij, wil dat zeggen dat je tegen een tegenstander zegt: “wat jij beweert is onwaar, maar ik zal je niet beletten dat toch te zeggen”. Dit geeft aan dat tolerantie allesbehalve een vanzelfsprekende houding was. De beproefde reacties waren de gevangenis, de brandstapel of de wurgpaal.

Erasmus argumenteert als volgt:
— het is onchristelijk om intolerant te zijn: een christen mag geen tiran zijn, de christelijke moraal is er één van zachtmoedigheid;
— een ‘echte’ christen toont zijn levenshouding in zijn gedrag, over tal van geloofsartikelen mag je van mening verschillen; iemand anders zou ook gelijk kunnen hebben, jij bent God niet;
— intolerantie vergroot het probleem, het zal onvermijdelijk op groeiend verzet stuiten;
— ‘wij’ willen met onze opvatting ook ‘getolereerd’ worden als ‘de anderen’ in de meerderheid zijn of raken.

Het praktiseren van ‘tolerantie’ heeft op den duur het samenleven van mensen van verschillende geloven en overtuigingen mogelijk gemaakt. Honderden jaren na Erasmus is er met het begrip ‘tolerantie’ het nodige gebeurd, dat een nadere plaatsbepaling noodzakelijk maakt. Dat geldt zeker voor een stad als Rotterdam, waar mensen met tientallen verschillende achtergronden en geloven vreedzaam samenwonen.

De Leuvense filosoof Guy Vanheeswijck, auteur van Tolerantie en actief pluralisme (2009), zal ingaan op wat ‘tolerantie’ wel en wat ze beslist niet is: ze is niet onverschillig passief of repressief. Althans, zo heeft Erasmus het niet bedoeld. In het Rotterdam van 2019, waar geen meerderheden meer bestaan in zijn bevolking of in de gemeenteraad, is volgens Vanheeswijck ‘een houding van inhoudelijke tolerantie een breekbare noodzaak’.

Vanheeschwijk zal zijn licht laten schijnen over Tolerantie en Pluriformiteit en ingaan op de Rotterdamse situatie, waar het College van B& W de bevolking heeft opgeroepen samen te werken en naar elkaar te luisteren, als we de grote problemen van de stad willen oplossen: Relax: dit is Rotterdam.

Onder leiding van moderator Sander van Reedt Dortland gaat een Rotterdams panel over Tolerantie en Democratisch functioneren met de zaal in gesprek. Panelleden zijn wethouder Bert Wijbenga (wethouder Handhaving, buitenruimte, integratie en samenleving), advocate Inez Weski, historicus Lotfi El Hamid en docente Jean-Martie Molina. Het debat wordt afgesloten met het gezamenlijk formuleren van conclusies en aanbevelingen voor de gemeente.

Organisatie: Stichting Huis van Erasmus en Bibliotheek Rotterdam.
Locatie: Bibliotheektheater, Hoogstraat 100.
Tijd: 20 – 22 uur.
Toegang: € 5,00; leden bibliotheek gratis
Aanmelden: bij de balie of aan de zaal op 28 okt., of tevoren hier.

woensdag 30 oktober
Erasmus lunchconcert in Laurenskerk
Huisorganist Hayo Boerema zal met Laureaat Classic Young Masters de serie orgelpauzeconcerten van dit jaar feestelijk afsluiten. Het programma is nog niet bekend. Tijd: 12.45 – 13.30 uur.
Toegang: vrij; collecte na afloop.

donderdag 31 oktober
Erasmus voor de klas
Voor de 11e keer gaan de eersteklassers van het Erasmiaans Gymnasium terug naar hun basisscholen om de zesdeklassers te vertellen over Erasmus. Dit jaar zijn dat er 225. Op de basisscholen in en rond Rotterdam is de wereldberoemde filosoof en humanist Erasmus geen onderdeel van het lesprogramma. Dankzij de eerstejaars van het EG leren jaarlijks 3.500 kinderen van 11 en 12 jaar Erasmus kennen. Na de les van vandaag zijn dat er dus 38.500!! Organisatie: Stichting Erasmushuis Rotterdam en Erasmiaans Gymnasium.
Startpunt om 12.00 uur vanuit het Erasmiaans Gymnasium, Wytemaweg 25, 303015 CN. Presentaties op 87 basisscholen in en rond Rotterdam tot 15.00 uur.